१३ दिने काजक्रियाको धार्मिक महत्व:

काठमाडौं: मानव जीवनलाई जन्मदेखि मृत्युसम्म विभिन्न १६ संस्कार (षोडश संस्कार) मा बाँध्ने हिन्दु सनातन धर्ममा मृत्युपछिको अन्त्येष्टि संस्कारलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यसै क्रममा दिवंगत आत्माको शान्ति तथा मोक्षका लागि गरिने १३ दिने काजक्रिया (किरियाकर्म) लाई मूलतः शोक निवारण र पितृ ऋण तिर्ने पवित्र कर्मका रूपमा लिइन्छ।

१३ दिने काजक्रियाको धार्मिक महत्व
हिन्दु मान्यता अनुसार, मानिसको मृत्यु भएपछि आत्माले तत्काल नयाँ शरीर धारण गर्दैन। मृत्युको १३ दिनसम्म मृतकको आत्मा (प्रेतात्मा) कुनै न कुनै रूपमा घर तथा वरपर नै रहिरहने र यो अवधिमा गरिने कर्मले उक्त आत्मालाई प्रेतयोनीबाट पितृलोकतर्फको यात्रामा सहयोग पुग्ने विश्वास गरिन्छ।

पिण्डदान: यस अवधिमा गरिने पिण्डदानले आत्मालाई बाटोमा चाहिने शक्ति र शरीर निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउँछ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

गरुड पुराण श्रवण: किरिया अवधिमा किरियापुत्रीले गरुड पुराण सुन्ने चलन छ, जसमा जीवन-मृत्यु, स्वर्ग-नर्क र आत्माको यात्राबारे वर्णन गरिएको हुन्छ, जसले शोकमा रहेका परिवारजनलाई आत्मज्ञान दिने र मृतकलाई सद्गति प्रदान गर्ने मानिन्छ।

शोकाकुल परिवारलाई सान्त्वना: १३ दिनसम्म आफन्त र इष्टमित्रको आगमनले परिवारलाई मानसिक पीडाबाट बिस्तारै बाहिर निस्कन र जीवनलाई सामान्यीकरण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

किरियाकर्मको प्रमुख विधि र प्रक्रिया
हिन्दु संस्कारमा १३ दिने काजक्रियाको विधि विभिन्न क्षेत्र र जाति अनुसार केही फरक भए पनि मूलतः यी प्रक्रियाहरू समावेश हुन्छन्:

दिन प्रमुख कर्म र विवरण
१ दिन दाहसंस्कार/अन्त्येष्टि: मृत्यु भएको दिन नै गरिने। जेठो छोरा वा मुख्य किरियापुत्रीले कपाल मुण्डन गरी चितालाई दागबत्ती दिने। घरमा आशौच (जुठो) सुरु हुने।
१-१० दिन दश पिण्डदान: दैनिक रूपमा पिण्ड (चामलको पीठो वा जौको पिठोबाट बनाइएको) दान गरिने। किरियापुत्री (पुरुषको हकमा छोरा, नभए भतिजा वा नजिकका पुरुष सदस्य) ले सेतो वस्त्र धारण गरी अलिनो (नून, तेल, मसला, हल्दी तथा अन्य स्वादिष्ट भोजन नखाई) भोजन गर्ने र जमिनमा सुत्ने।
१० दिन दशगात्र: दशौँ दिनमा विशेष पिण्डदान तथा दान-पुण्य गरिन्छ। यसै दिन शरीरका १० वटा अंग निर्माणका लागि १० वटा पिण्ड दान गरिन्छ। यस दिनमा कपाल मुण्डन (फेरि) गर्ने तथा नुहाइ-धुवाइ गरी घर शुद्ध गर्ने चलन छ।
११ दिन एकादशाह: ११औँ दिनमा ब्राह्मणद्वारा विशेष पूजापाठ र हवन गरी मृतकको आत्मालाई प्रेतयोनीबाट पितृलोकमा लैजाने कर्म गरिन्छ। यस दिन ११ जना ब्राह्मणलाई दान-दक्षिणा दिने चलन पनि छ।
१२ दिन शव पिण्डीकरण: १२औँ दिनको कर्म सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस दिन मृतकको प्रेतात्मालाई पितृगण (पितृहरू) मा समावेश गराइन्छ। यसपछि मृतकलाई पितृको रूपमा सम्मान गर्न थालिन्छ।
१३ दिन भोज/तेह्रौँ दिनको भोज: १३औँ दिनमा विधिपूर्वक काजक्रिया समापन गरी किरियापुत्रीहरूले शुद्ध भई नयाँ वस्त्र धारण गर्छन्। यसपछि आफन्त र छरछिमेकीलाई बोलाएर शुद्धीकरणको भोज दिने चलन छ। यस दिनदेखि आशौच समाप्त भएको मानिन्छ।
१ वर्षसम्म मासिक श्राद्ध/वार्षिकी: १३ दिनको कर्म सकिए पनि त्यसपछि मासिक रूपमा श्राद्ध (मासे) र वर्ष दिन पुगेपछि वार्षिकी श्राद्ध गर्ने चलन छ।
परिवर्तन र आधुनिकताको बहस
पहिले नेपालमा १३ महिना वा ४५ दिनसम्म किरिया बार्ने प्रचलन थियो। वि.सं. १९९८ मा जुद्धशमशेरले यसलाई १३ दिनमा झारेको इतिहास छ।

वर्तमान अवस्था: अहिले आधुनिक जीवनशैली, पेसागत व्यस्तता र बढ्दो महँगीका कारण १३ दिने काजक्रियालाई घटाएर ५ दिन वा ७ दिनमा सम्पन्न गर्ने बहस र अभ्यास पनि सुरु भएको छ।

केही परिवारले धार्मिक ग्रन्थ धर्मसिन्धु र निर्णयसिन्धु लाई आधार मानेर वैदिक विधि नमिची १० दिनको पिण्डदानलाई ३ दिनमा र अन्य कर्महरूलाई छोट्याएर ५ दिनमै समापन गर्ने अभियान चलाएका छन्।

यस विषयमा पण्डितहरू तथा धर्मशास्त्रका ज्ञाताहरूबीच मतान्तर रहे पनि सामाजिक सहजताका लागि विधि परिवर्तन गर्नुपर्ने आवाज बलियो बन्दै गएको छ।

संस्कृतिविद्हरू भने गलत परम्परा हटाए पनि पुरानो विधिलाई तत्कालै हटाउनुभन्दा समयसापेक्ष सुधार गर्दै लैजानु उपयुक्त हुने सुझाव दिन्छन्।

हिन्दु धर्ममा १३ दिने काजक्रिया केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई दिवंगतप्रतिको सम्मान, पितृ ऋणबाट मुक्ति र शोकमा परेका परिवारलाई सामाजिक रूपमा जीवनको सामान्य लयमा फर्काउने एउटा महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। समयको माग अनुसार यसको अवधि घटाउने बहस तीव्र भए पनि यसको मूल मर्म र उद्देश्य भने अपरिवर्तित नै छ