कसैले नसोचेको काम गर्दा ‘पागल’को उपमा पाएका चन्द्र, नेपालकै पहिलो मखाना कृषक बने

विशेष रिपोर्ट | एभरेस्ट अनलाइन खबर

कचनकवल (झापा) । समाजमा जब कसैले स्थापित परम्पराभन्दा फरक र नौलो बाटो हिँड्ने आँट गर्छ, सुरुमा उसले सहयोग होइन, ‘पागल’ को उपमा पाउँछ। झापा जिल्लाको कचनकवल गाउँपालिकाका कृषक चन्द्र राजवंशीको जीवनमा पनि ठ्याक्कै यही भयो। तर, तिनै ‘पागल’ भनिएका चन्द्रले आज आफ्नै आँट, साहस र कठोर मेहनतका कारण नेपालकै कृषि इतिहासमा एउटा नयाँ र सुनौलो अध्याय थपेका छन्— नेपालकै पहिलो व्यावसायिक ‘मखाना’ कृषक बनेर।

तराईको बाँझो र दलदले जग्गामा सुन फलाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्दै राजवंशीले नेपालमा पहिलो पटक व्यावसायिक रूपमा मखाना खेतीको सफल सुरुवात गरेका छन्।

भारतमा देखेको सपना, नेपालको कचनकवलमा साकार

लामो समयदेखि परम्परागत खेतीमा अल्झिएका चन्द्र राजवंशी केही फरक गर्न चाहन्थे। छिमेकी मुलुक भारतको विहार क्षेत्रमा भ्रमण गर्दा उनले त्यहाँ मखानाको प्रचुर उत्पादन र यसको व्यावसायिक महत्त्व देखे। नेपालको सबैभन्दा होचो भू-भाग कचनकवलको भूगोल, दलदले माटो र पानी जम्ने प्रकृतिका जग्गाहरू मखाना खेतीका लागि उपयुक्त हुन सक्ने उनले आकलन गरे।

तर, सपना देख्नु र त्यसलाई धरातलमा उतार्नु बीचको खाडल निकै ठुलो थियो। जब उनले करिब २० बिघा जग्गा लिज (भाडा) मा लिएर मखाना खेती गर्ने निर्णय गरे, गाउँलेले उनलाई साथ दिएनन्। “नेपालमा यस्तो खेती हुँदै हुँदैन, यो त पागलपन हो” भन्दै धेरैले उनको उपहास गरे। सामाजिक चुनौती, आशंका र आफन्तहरूकै अविश्वासलाई चिर्दै दृढ सङ्कल्पका साथ अघि बढेका चन्द्र अहिले आफ्नो खेतमा मखानाको बोट लहलहाएको देख्दा दंग छन् र उत्पादनको पर्खाइमा छन्।

पानीभित्र फल्ने ‘नगदे बाली’: यस्तो छ खेती प्रविधि र लगानी

मखाना एक पूर्ण रूपमा जलीय  वनस्पति हो। यसको खेतीका लागि खेतमा निरन्तर २ देखि २.५ फिटसम्म पानी जमिरहनु आवश्यक हुन्छ।

• रोपण समय: माघको अन्तिमतिर यसको बीउ वा बिरुवा रोपण गरिन्छ।

• बाली तयार हुने अवधि: रोपेको करिब ६ महिनामा मखाना तयार हुन्छ।

• सिँचाई व्यवस्थापन: खेतमा पानीको सतह घट्न नदिन चन्द्रले मात्रै ५ वटा ठुला मोटरहरू जडान गरेका छन्, जसले निरन्तर पानी आपूर्ति गरिरहन्छन्।

• लगानीको विवरण: प्रति बिघा बीउ, जग्गा व्यवस्थापन, मल र प्राविधिक जनशक्ति गरी करिब ७० देखि ८० हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुन्छ। २० बिघा क्षेत्रफलमा चन्द्रको करिब १५ लाख रुपैयाँ लगानी भइसकेको छ।

बजारको सम्भावना र चुनौती: आम्दानी मनग्य, प्रशोधनको अभाव

मखाना स्वास्थ्य र आर्थिक दुवै दृष्टिकोणले निकै लाभदायक मानिन्छ। चन्द्र राजवंशीको अनुमान र प्राविधिक विश्लेषण अनुसार एक बिघा जग्गामा करिब १० मन (४०० केजी) सम्म मखाना उत्पादन हुन सक्छ। हाल अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य प्रति किलो करिब २ हजार रुपैयाँसम्म पर्ने हुनाले यो खेती परम्परागत धान-गहुँ भन्दा कयौँ गुणा बढी नाफामूलक छ।

तर, नेपालमा पहिलो पटक सुरुवात भएकाले यसको बजारमा केही प्राविधिक चुनौतीहरू छन्। हाल नेपालमा यसको व्यावसायिक बजार र प्रशोधन केन्द्र  नभएका कारण उत्पादित कच्चा मखाना बिक्रीका लागि भारतमै निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता छ। यद्यपि, चन्द्रको यो सफलता देखेर अन्य कृषकहरू पनि आकर्षित भएमा स्वदेशमै प्रशोधन उद्योग स्थापना हुन सक्ने र नेपाल मखानामा आत्मनिर्भर बन्न सक्ने बलियो आधार खडा भएको छ।

स्वास्थ्यका लागि ‘सुपरफूड’, धार्मिक कार्यमा उत्तिकै महत्त्व

मखानालाई स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले निकै पोषिलो र औषधीय गुणयुक्त ‘सुपरफूड’ मानिन्छ। यसमा प्रचुर मात्रामा प्रोटिन, एन्टिअक्सिडेन्ट र कार्बोहाइड्रेट पाइन्छ, जसले मुटु र मधुमेहका रोगीहरूलाई निकै फाइदा पुर्‍याउँछ। नेपाली समाजमा यसलाई विभिन्न परिकार, खीर, र हल्का खाजा (पपकर्न जस्तै) को रूपमा प्रयोग गरिन्छ। साथै, पूजाआजा, व्रत र विभिन्न धार्मिक कार्यमा पनि मखानाको विशेष र अनिवार्य महत्त्व रहँदै आएको छ।

राज्यको उदासीनता र चन्द्रको ‘कृषि क्रान्ति’

कचनकवल जस्तो दलदल र पानी जम्ने, जहाँ अरू कुनै बाली सप्रिँदैन, त्यस्तो स्थानलाई उपयोग गरेर चन्द्रले तराईका हजारौँ बिघा बाँझो जग्गालाई उपयोग गर्ने मार्गचित्र देखाइदिएका छन्। तर, विडम्बनाको कुरा, यस्तो नयाँ, जोखिमपूर्ण र चुनौतीपूर्ण कृषि व्यवसायमा निजी लगानी खन्याएर राष्ट्रकै गौरव बढाएका चन्द्रले सरकारी निकाय (कृषि ज्ञान केन्द्र वा स्थानीय सरकार) बाट भने हालसम्म कुनै खास सहयोग वा प्रोत्साहन पाउन सकेका छैनन्।

प्रोत्साहन र अनुदान केवल कागजमा र पहुँचवालामा सीमित भइरहेका बेला, चन्द्र राजवंशीले आफ्नै पाखुराको बलमा गरेको यो प्रयास सफल हुनुले नेपालको कृषि क्षेत्रमा एउटा ठुलो क्रान्तिको सङ्केत गरेको छ। ‘पागल’ भनिएका चन्द्र आज नेपालकै गौरव र प्रेरणाका स्रोत बनेका छन्।

 रिपोर्ट: एभरेस्ट अनलाइन खबर www.everestonlinekhabar.com