By एभरेष्ट अन्लाईन खबर 
काठमाडौँ। पछिल्लो समय नेपालमा लागूऔषध दुरुपयोग (लागूऔषधि दुर्व्यसन) को समस्या विकराल बन्दै गएको छ। युवा पुस्ता यसको जालोमा नराम्ररी फसेका छन्, जसले व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक संरचनामा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ। लागूऔषध दुरुपयोग गर्नेहरूको संख्या मात्र बढेको छैन, प्रयोगकर्ताहरूमा बहु-लागूऔषध प्रयोगको प्रवृत्ति पनि बढ्दै गएको छ।
लागूऔषध नियन्त्रण ब्यूरोको तथ्याङ्क अनुसार पक्राउ पर्नेको संख्या हरेक वर्ष बढ्दै जानुले यसको बढ्दो खतरालाई स्पष्ट पार्छ। यो समस्या बढ्नुका पछाडि बहुआयामिक सामाजिक, आर्थिक र नीतिगत कारणहरू छन्।
लागूऔषध दुरुपयोग बढ्नुका प्रमुख कारणहरू
सामाजिक तथा पारिवारिक कारणहरू
पारिवारिक विखण्डन र तनाव: व्यस्त जीवनशैली, वैदेशिक रोजगारीका कारण पारिवारिक संरचनामा आएको विखण्डन र अभिभावकको उचित रेखदेखको अभाव।
सङ्गतको प्रभाव र दबाब: साथीभाइको गलत सङ्गत, देखासिकी र समूहको दबाबमा परेर नयाँ र फरक अनुभवका लागि लागूऔषध प्रयोगको सुरुवात।
मानसिक स्वास्थ्य समस्या: बढ्दो तनाव, डिप्रेसन, बेचैनी र एक्लोपन जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्यासँग जुध्न नसक्दा त्यसबाट भाग्ने माध्यमको रूपमा लागूऔषधको प्रयोग।
आर्थिक तथा शैक्षिक कारणहरू
बेरोजगारी र निराशा: उच्च शिक्षा हासिल गरेर पनि पर्याप्त रोजगारी नपाउँदा युवाहरूमा उत्पन्न हुने निराशा, कुण्ठा र खाली समयको सदुपयोग गर्न नसक्नु।
कमजोर शैक्षिक प्रणाली: विद्यालय र कलेजहरूको पाठ्यक्रममा लागूऔषध, यसको दुष्परिणाम र यसबाट बच्ने उपायबारे पर्याप्त जानकारी र शिक्षाको अभाव।
सहज उपलब्धता: खुला सिमानाका कारण नेपालमा लागूऔषधको (विशेषगरी भारतबाट) सहज आपूर्ति हुनु र शहरी क्षेत्रमा लागूऔषध तस्करहरूको सक्रियता बढ्नु।
दण्डहीनता र कमजोर कानून कार्यान्वयन: लागूऔषध तस्कर र बिक्रेताहरूलाई कारबाही गर्ने कानून कमजोर हुनु वा कार्यान्वयनमा ढिलाइ हुनु।
पुनर्स्थापना केन्द्रको अपर्याप्तता: सरकारीस्तरबाट सञ्चालित पुनर्स्थापना तथा उपचार केन्द्रहरूको संख्या कम हुनु र गुणस्तरीय परामर्श सेवामा पहुँच नहुनु। निजी केन्द्रहरू महँगो र सबैको पहुँच बाहिर हुनु।
समस्या समाधानका लागि प्रभावकारी सुझावहरू
लागूऔषध दुरुपयोगको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि राज्य, परिवार र समाजले एकसाथ पहल गर्न आवश्यक छ:
शिक्षा र रोकथामका उपायहरू
विद्यालय पाठ्यक्रममा अनिवार्य समावेश: लागूऔषधको हानिकारक प्रभावबारे विद्यालयस्तरदेखि नै चेतनामूलक तथा व्यवहारिक शिक्षा अनिवार्य गरिनुपर्छ।
सक्रिय सामुदायिक सहभागिता: हरेक वडा तथा टोल विकास संस्थाहरूमार्फत नियमित चेतनामूलक कार्यक्रम र स्वास्थ्य शिविरहरू सञ्चालन गर्ने।
सूचना प्रविधिको प्रयोग: सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमबाट युवाहरूलाई लक्षित गरी रचनात्मक र पहुँचयोग्य सूचना तथा सन्देश प्रवाह गर्ने।
उपचार र पुनर्स्थापनामा सुधार
सरकारी पुनर्स्थापना केन्द्रको विस्तार: हरेक प्रदेशमा सरकारी लगानीमा गुणस्तरीय र निःशुल्क पुनर्स्थापना केन्द्रहरू स्थापना र सञ्चालन गर्ने।
मनोसामाजिक परामर्श: दुर्व्यसनीमा फसेका व्यक्तिहरूका लागि मनोचिकित्सक, परामर्शदाता र सामाजिक कार्यकर्ताको संलग्नतामा व्यापक मनोसामाजिक परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने।
परिवारको सक्रिय सहभागिता: उपचार र पुनर्स्थापना प्रक्रियामा परिवारका सदस्यलाई अनिवार्य तालिम दिने र उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने।
सीमा नियन्त्रणमा कडाइ: विशेषगरी खुला सिमानामा लागूऔषध तस्करी नियन्त्रणका लागि अत्याधुनिक प्रविधि र सुरक्षाकर्मीको परिचालनमा वृद्धि गर्ने।
बिक्रेतामाथि शून्य सहनशीलता: लागूऔषधको कारोबार गर्नेहरूमाथि शून्य सहनशीलता (Zero Tolerance) को नीति अपनाउँदै कडा कानूनी कारबाही गर्ने।
रोजगारी र रचनात्मक कार्यक्रम: युवाहरूलाई रचनात्मक कार्यमा संलग्न गराउन, सीप विकास गर्न र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सरकारले प्राथमिकता दिने।
लागूऔषध दुर्व्यसनी एक जटिल सामाजिक र स्वास्थ्य समस्या हो, जसलाई केवल प्रहरी प्रशासनको कारबाहीले मात्र नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। यसको लागि सम्पूर्ण समाजको सहकार्य, समयमै गरिने उपचार र रोकथामका कार्यक्रमहरू नै दीर्घकालीन समाधान हुन्।
