पर्यटन व्यवसायको उत्थान: धार्मिक पर्यटनमार्फत अर्थतन्त्रमा कायापलटको सम्भावना

काठमाडौँ। नेपालको अर्थतन्त्रमा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने प्रमुख स्रोतका रूपमा रहेको पर्यटन व्यवसायमा उल्लेख्य सुधार र विशेषगरी धार्मिक पर्यटनको विकास गर्न सके मुलुकले ठूलो आर्थिक फड्को मार्न सक्ने देखिएको छ। संसारकै दुई ठूला जनसंख्या र भिन्न धार्मिक आस्था बोकेका छिमेकी राष्ट्र भारत र चीन लाई लक्षित गरी धार्मिक पर्यटनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सके नेपाल विश्वकै एक प्रमुख धार्मिक गन्तव्य बन्न सक्छ।

भू-राजनीतिक रूपमा दुई विशाल बजारको बीचमा रहेको नेपालका लागि पर्यटन कुनै विलासिता नभई आर्थिक समृद्धिको अनिवार्य आधार हो।

पर्यटन व्यवसायको पुनरुत्थानको अपरिहार्यता
कोभिड-१९ महामारी र नेपालको आन्तरिक अस्थिरताका कारण सुस्ताएको पर्यटन क्षेत्रलाई अब विशेष नीतिगत पहलबाट पुनर्जीवित गर्नु आवश्यक छ। नेपाललाई केवल ‘सगरमाथा र पदयात्राको गन्तव्य’ बाट माथि उठाएर ‘सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र साहसिक गन्तव्य’ को रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।

अर्थतन्त्रमा योगदान: पर्यटन क्षेत्रको विकासले रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै विदेशी मुद्रा आर्जनमा वृद्धि गर्छ, जसले मुलुकको शोधानान्तर स्थिति सुधार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

क्षेत्रीय विकास: पर्यटनको विस्तारले ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा पनि आर्थिक गतिविधि बढाई क्षेत्रीय सन्तुलन कायम गर्न सघाउँछ।

धार्मिक पर्यटन: भारत र चीनलाई जोड्ने सेतु
नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्भावनाको क्षेत्र नै धार्मिक पर्यटन हो। यसका लागि भारत र चीनलाई लक्षित गरी विशेष योजना बनाउनु जरुरी छ:

लक्षित राष्ट्र धार्मिक केन्द्र आकर्षणको मुख्य विषय
भारत (हिन्दू धर्मावलम्बी) पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जानकी मन्दिर, देवघाट शिव, विष्णु र शक्तिका उपासकहरूका लागि प्रमुख तीर्थस्थल।
चीन (बौद्ध धर्मावलम्बी) लुम्बिनी, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, कपिलवस्तु बुद्ध धर्मको जन्मस्थल र ध्यान तथा शान्तिका लागि विश्वकै प्रमुख केन्द्र।
१. भारतबाट तीर्थयात्रीहरू: भारतको ठूलो जनसंख्या र हिन्दू धर्मप्रतिको गहिरो आस्थालाई मध्यनजर गर्दै, ‘धार्मिक सर्किट’ को विकास गर्नु आवश्यक छ। पशुपतिनाथ-मुक्तिनाथ-जानकीधामलाई जोड्ने सहज सडक र हवाई सञ्जालको विकास गर्नुपर्छ।

२. चीनबाट बौद्ध अनुयायीहरू: चीन, कोरिया, जापान र दक्षिणपूर्वी एशियाका करोडौं बौद्ध अनुयायीहरूका लागि लुम्बिनी ‘शान्तिको मुहान’ हो। लुम्बिनीको पूर्वाधारलाई विश्वस्तरको बनाउने, चिनियाँ भाषामा सूचना केन्द्रहरू स्थापना गर्ने र सीधा हवाई सम्पर्क विस्तार गर्नुपर्छ।

सुधारका लागि आवश्यक कदमहरू
धार्मिक पर्यटनलाई नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनाउन निम्न सुधारहरू आवश्यक छन्:

पूर्वाधार विकास: धार्मिक स्थलहरू वरपरको सडक, होटल, यातायात र सुरक्षाको स्तरमा व्यापक सुधार गर्नु आवश्यक छ। तीर्थयात्रीहरूलाई आवश्यक पर्ने विश्रामस्थल र स्वास्थ्य सेवाको व्यवस्था हुनुपर्छ।

एयर कनेक्टिविटी: छिमेकी देशहरूका प्रमुख सहरहरू (जस्तै: भारतको वाराणसी, पटना र चीनको छेन्दु, ल्हासा) सँग सीधा हवाई सेवा सञ्चालन गर्ने।

सरलीकरण: भिसा प्रक्रिया, भन्सार जाँच र सीमा नाकाहरूमा हुने झन्झटलाई कम गरी पर्यटकलाई नेपाल प्रवेश गर्न सहज वातावरण सिर्जना गर्ने।

सुरक्षा र सरसफाइ: पर्यटकलाई सुरक्षित महसुस गराउनका लागि सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाउने र धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरूमा सरसफाइको उच्च मापदण्ड कायम गर्ने।

यदि नेपाल सरकार र निजी क्षेत्रले समन्वय गरी धार्मिक पर्यटनको यो विशाल अवसरलाई सही ढङ्गले उपयोग गर्न सके, यसले नेपाली अर्थतन्त्रलाई वर्तमानको सुस्तताबाट बाहिर निकाली एक नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्नेछ